جایگاه حنا در روایات اهل بیت (علیهم السلام)

حنا و خضاب در آیین روایات

خضاب از ریشه خ ض ب است به معنای حِنّا و کَتَم و مانند آن‌که برای رنگ کردن به کار می‌رود و مصدر آن به معنای «رنگ کردن چیزی» و مقصود از آن، رنگ کردن موی سر و محاسن است.

چون مادّه اصلی برای خضاب حنا است، غالباً حنا بستن مترادف خضاب کردن آمده است. فیّومی توضیح داده است که برای رنگ کردن با حنا ریشه خ ض ب و برای رنگ کردن با سایر مواد ریشه صب غ به کار می‌رود.

فواید حنا

همچنین فواید متعددی برای خضاب از آن حضرت روایت کرده‌اند، مثل خوشبو شدن، زینت دادن، موجب شادی مؤمنان و نیز افزایش عفاف بودن و شماری از آثار اخروی. ظاهرآ به دلیل کارکرد اصلی خضاب، یعنی حفظ آراستگی و ایجاد نشاط اجتماعی، خضاب کردن در برخی مواقع و موارد نهی و این کار مکروه تلقی شده است.

فضیلت رنگ‌ها در روایات

در روایات به ترتیبِ فضیلت رنگ‌های سیاه، قرمز و زرد برای خضاب کردن ذکر شده است. حتی خضاب به رنگ سیاه، احتمالا به سبب جلوه بیش‌تر آن، مصداق ایمان، و موجب ترس دشمنان و از مصادیق قوت، مذکور در آیه ۶۰ سوره انفال معرفی شده و گفته شده است که پیامبر سیاه را نیکوترین رنگ برای خضاب می‌دانستند. اهل بیت آن حضرت نیز همین رنگ را برگزیده بوده‌اند.

در میان روایات اهل سنّت درباره خضاب به رنگ سیاه دو دسته حدیث دیده می‌شود؛ دسته‌ای در جواز و برخی در نهی از آن. بر این اساس، فقهای اهل سنّت درباره حکم خضاب سیاه اختلاف‌نظر دارند. طبرانی هر دو دسته روایات را صحیح شمرده است، اما ابن‌ابی‌حاتم و ابن‌جوزی برخی از این روایات را مجعول یا شبه‌مجعول خوانده‌اند. همچنین نقدهای سندی و متنی متعددی بر روایات نهی از خضاب سیاه وارد شده است. ابن‌قیم جوزیه نیز کوشیده است وجه نهی از خضاب سیاه را بیان کند.

موارد مورد اشاره روایات برای خضاب بستن

از دیگر موادی که برای خضاب بستن در روایات بدان اشاره شده، حَنا است که خضاب کردن با آن را یکی از سنّت‌های پیامبران و آن را خضاب اسلام معرفی کرده‌اند و فواید و آثاری برای آن بیان کرده‌اند. گفته شده است پیامبر اکرم بانوان را به خضاب کردن ناخن‌ها با حنا امر می‌کرد. در روایات آمده است که برخی امامان شیعه از حنا جهت خضاب بستن استفاده می‌کردند. البته برخی بر این گمان بوده‌اند که خضاب کردن با حنا موجب افزایش موی سفید می‌شود، از این رو چندان تمایلی بدان نداشتند. به گفته جبوری و حسینی مردم کربلا بر این باور بوده‌اند که حضرت زهرا سلام‌اللّه علیها در شب عروسی خویش، از حنا جهت خضاب استفاده کرده بود. به این جهت حنابستن عروس را «حَنَّة‌الزهرة» می‌گفته‌اند. در ایران و بحرین نیز رسم حنابندان در شب عروسی رواج داشته است. در ایران همچنین دست و پای محتضر را حنا می‌بستند و این کار را مایه سهولت کار میت در قبر و پرسش نکیر و منکر تلقی می‌کردند. در گذشته، برخی افراد، گاهی با حنا نقوشی بر دست و پای خود ایجاد می‌کردند که به نگار معروف بود، اما در روایتی، نقش کردن روی بدن با رنگ نهی شده است.

از دیگر مواد خضاب، کَتَم است که در روایات، گاه جداگانه و گاه به همراه حنا، به آن اشاره و گفته شده است که پیامبر اکرم و برخی امامان علیهم‌السلام از حنا و کتم برای خضاب کردن استفاده می‌کردند. طبق یک روایت، پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌وآله این دو مادّه را بهترین مواد خضاب ذکر کرده است. پیامبر اکرم گاه محاسن خود را به رنگ زرد خضاب می‌کرد و برای آن از دو گیاه وَرْس و زعفران استفاده می‌نمود. امام صادق علیه‌السلام نیز برای خضاب به رنگ زرد از خطمی همراه با حنا استفاده می‌کرد. گاه از مادّه خَلُوق برای درمان و نیز خضاب کردن یاد شده، اما در روایات مداومت بر استعمال آن مورد نهی قرار گرفته است. در خضاب از گیاهان دیگری مانند عَنْدَم، عِشرِق، شقایق و دَرماء نیز استفاده می‌شده، اما در احادیث اشاره‌ای به آن‌ها نشده است.

استفاده از محصولات حنا

برای راحتی و اثر بهتر می‌توانید از محصولات آماده و با کیفیت حنا ۵۰۰ گرمی، شامپو گیاهی حنا، صابون حنا و کرم حنا استفاده کنید. این محصولات علاوه بر اثرات سنتی خضاب، موجب تقویت مو و پوست، زیبایی ناخن و ایجاد نرمی و درخشندگی طبیعی می‌شوند.

طرز استفاده: حنا و کرم حنا برای موها و پوست مرطوب، شامپو حنا برای شست‌وشوی مو و صابون حنا برای شست‌وشوی بدن و دست‌ها مناسب است.

استحباب خضاب

خضاب کردن به حنا، کتم، وسمه و آمیخته‌ای از حنا و کتم برای مرد و زن مستحب است و فواید زیادی دارد؛ از جمله برطرف شدن امراض و بوی بد دهان، تقویت نور چشم، استحکام لثه‌ها، کاهش وسوسه شیطان، افزایش هیبت در چشم دشمنان، زیبایی و خوشایندی، خوشبو کردن دهان و افزایش جلب محبت مؤمنان. استفاده از خضاب مو و دست برای بانوان تأکید بیشتری دارد.

خضاب کردن مکروه

خضاب کردن برای جنب و حائض مکروه است. همچنین خضاب دست و پا برای مردان، جز مقدار کم بعد از نوره، مکروه است. رعایت آداب و زمان مناسب خضاب باعث حفظ اثرات مثبت آن می‌شود.

آداب و فضیلت خضاب برای مردان و زنان

مردان خضاب مو و ریش و زنان خضاب مو، دست و پا سنت است. حنا علاوه بر زیبایی، موجب افزایش عفت، جلب محبت، و ایجاد نور در موهای سفید می‌شود. پیامبر فرموده‌اند: بوی خوش، مسواک، نزدیکی به همسر و خضاب چهار سنت پیامبران است. رنگ مشکی بهترین رنگ خضاب است و استفاده صحیح از حنا و کتم آثار معنوی و دنیوی زیادی دارد.